ذخائر و صادرات نفت و گاز خلیج فارس

رتبه: 3.33 از 5

 Loading ...

سه شنبه, ۱م آذر, ۱۳۹۰ | نویسنده : محمد حسین نوروزعلی

کشورهای حاشیه خلیج فارس (بحرین ، ایران ، عراق ، کویت ، قطر ، عربستان سعودی ، و امارات متحده عربی) در سال ۲۰۰۲ حدود ۲۵% نفت جهان را تولید کردند. این کشورها حدود دوسوم کل ذخائر نفت جهان را در اختیار دارند. میزان واردات نفتخام کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و توسعه (۱) در سال ۲۰۰۲ از این کشورها ۶/۱۰ میلیون بشکه در روز بود. این رقم ۲۷% کل واردات نفتخام این کشورها را تشکیل می داد. منطقه خلیج فارس علاوه بر ذخائر نفتخام دارای ذخائر عظیم ۱،۹۳۲ تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی نیز می باشد که ۳۶% کل ذخائر ثابت شده گاز دنیا است.
خلیج فارس با ۶۰۰ مایل طول ایران را از شبه جزیره عربستان جدا می کند . و بعلت اهمیت انتقال نفتخام از آن از نظر استراتژیک یکی از مهمترین آبراه های جهان است . عرض خلیج فارس در باریکترین قسمت آن ( تنگه هرمز) به ۳۴ مایل می رسد.
ذخائر نفت و گاز ، تولید ، ظرفیت
خلیج فارس دارای ۶۷۴ میلیارد بشکه ذخائر نفت یعنی دوسوم کل ذخائر ثابت شده نفتخام جهان ؛ و ۱،۹۲۳ تریلیون فوت مکعب ذخائر گاز طبیعی (۳۵% کل دنیا ) است . ظرفیت تولید نفتخام کشورهای حاشیه خلیج فارس در پایان سال ۲۰۰۲ روزانه ۳/۲۲ میلیون بشکه یعنی ۳۲% کل تولید دنیا بود . شاید مهمتر از همه این نکته باشد که ظرفیت مازاد تولید نفتخام کشورهای منطقه خلیج فارس در دنیا رتبه اول (۹۰%) را دارد . ( در آوریل سال ۲۰۰۳ پس از جنگ عراق ظرفیت مازاد تولید نفتخام دنیا فقط حدود ۲/۱- ۷/۰ میلیون بشکه در روز بود .) ظرفیت مازاد تولید از اهمت خاصی برخوردار است . زیرا در صورت کاهش عرضه نفت مانند آنجه که در ونزوئلا ، عراق ، نیجریه اتفاق افتاد می توان از این ظرفیت مازاد برای جبران کاهش عرضه نفت استفاده کرد .
صادرات نفتخام از کشورهای حاشیه خلیج فارس در سال ۲۰۰۲ به ۵/۱۵ میلیون بشکه در روز رسید. کشور عربستان سعودی در سال ۲۰۰۲ با صادرات ۷ میلیون بشکه در روز (۴۵% صادرات) بیشترین رقم صادرات نفتخام را در این منطقه داشت . در این سال بعد از عربستان ایران با صادرات حدود ۳/۲ میلون بشکه در روز (۱۵%) و پس از آن امارات متحده عربی ( ۱/۲ میلیون بشکه در روز –۱۳% ) ، کویت ( ۷/۱ میلون بشکه در روز –۱۱% ) ، قطر( ۸/۰ میلیون بشکه در روز – ۵% ) و بحرین ( ۰۱/۰ میلیون بشکه در روز –۱/۰% ) قرار داشتند.
طبق اعلام اداره اطلاعات انرژی (۲) انتظار می رود تولید نفتخام در کشورهای حاشیه خلیج فارس در سال ۲۰۲۰ به ۹/۴۲ میلیون بشکه در روز برسد. در حالیکه این رقم در سال ۲۰۰۰ برابر با ۷/۲۱ میلیون بشکه در روز بود . در این صورت ظرفیت تولید نفتخام خلیج فارس که در سال ۲۰۰۰ برابر با ۲۸% ظرفیت جهان بود در سال ۲۰۲۰ به ۳۵% خواهد رسید .

توسعه تولید نفتخام در فلات قاره خلیج فارس
میادین رأس الخفجه و هوت دو میدان عمده فلات قاره خلیج فارس هستند.که در منطقه صفانیه متعلق به عربستان قرار دارند. این میادین (با برآورد ذخائر نفتی معادل ۱۹ بیلیون بشکه ) بزرگترین میادین نفتی فلات قاره در دنیا می باشند. تولید نفتخام فلات قاره عربستان شامل نفتخام نیمه سنگین از زولوف ( با ظرفیت بیش از ۵۰۰،۰۰۰ بشکه در روز) ، از مرجان ( با ظرفیت ۲۷۰،۰۰۰ بشکه در روز ) ، و نفتخام سنگین از میدان صفانیه می باشد. میادین عمده فلات قاره ایران عبارتند از درود ۱ و ۲ , سلمان , ابوذر , فروزان و میادین سیری. ایران در نظر دارد تولید نفتخام خود را از این میادین توسعه دهد. و ظرفیت آن ها را تا حد زیادی بالا ببرد . شرکت ملی نفت ایران اعلام نموده در نظر دارد پنج میدان نفت و گاز خود را در منطقه هرمز ( هنگام A-HA,HB,HC,HD ، و HE ) توسعه دهد. طبق اعلام شرکت ملی نفت ایران این میدان دارای ۴۰۰ میلیون بشکه میعانات نفتی می باشد که ظرفیت بالقوه تولید در آن ها ۸۰،۰۰۰ بشکه در روز است .

توسعه تولید گاز طبیعی در فلات قاره خلیج فارس
منطقه خلیج فارس علاوه بر نفتخام دارای ذخائر عظیم گاز طبیعی (۱،۹۳۲ تریلیون فوت مکعب) نیز می باشد. ایران و قطر به ترتیب ( پس از روسیه ) دارای دومین و سومین ذخائر گاز طبیعی در دنیا هستند. اهمیت این نکته در سال های آینده بیشتر خواهد شد زیرا مصرف داخلی و صادرات گاز ( از طریق لوله یا بصورت گاز مایع – LNG – با تانکر) افزایش خواهد یافت . عربستان سعودی در سال۲۰۰۰ اختلافات ارضی خود را در فلات قار خلیج فارس با کویت حل نمود . حل این اختلافات زمینه را برای استخراج از میدان گازی دورا ( با ظرفیت ۱۳ تریلیون فوت مکعب ) فراهم آورد . این میدان در مرز آبی ایران ، عربستان و کویت قرار دارد . بیشتر گاز قطر در شمال میدان حقل القبه ( گنبد شمالی ) قرار دارد . این میدان دارای ۳۸۰ تریلیون فوت مکعب گاز بصورت آماده و ۲۳۹ تریلیون فوت مکعب بصورت قابل استحصال می باشد. |پروژه ده میلیارد دلاری دولفین که در سال ۲۰۰۵ اجراء شد گاز طبیعی را از میدان حقل القبه شمالی به امارات متحده عربی و عمان منتقل می کند پاکستان نیز ممکن است در آینده از گاز این میدان بهره مند شود.
یکی دیگر از پروژه های بزرگ گاز در خلیج فارس پروژه عظیم پارس جنوبی است که توسط ایران در حال اجراء می باشد . برخی برآوردها ذخائر گاز این میدان را ۲۸۰ تریلیون فوت مکعب ( برخی دیگر متجاوز از ۵۰۰ تریلیون فوت مکعب ) نشان می دهند که بخش زیادی از این مقدار یعنی بیش از ۱۷ میلیارد بشکه میعانات آن قابل استحصال می باشد . این پروژه بزرگترین پروزه نفتی ایران بحساب می آید . با اجرای این پروژه گاز طبیعی از طریق یک خط لوله ۵۶ اینچ که هزینه احداث آن ۵۰۰ میلیون دلار است بطرف شمال انتقال خواهد یافت . بخشی از این خط لوله توسط روسیه و پیمانکاران داخلی کشیده شده است . بخش دیگری از این لوله به خوزستان کشیده خواهد شد تا چاه های مرده میدان مسجد سلیمان (تولید این میدان در سال ۱۹۷۴ روزانه ۱،۰۰۰،۰۰۰ بشکه بود ، سپس به ۲۰۰،۰۰۰ بشکه در روز کاهش یافت) ، و احتمالا” به میادین اهواز و منصوری ( که بخشی از ذخائر عظیم بنگستان در منطقه جنوب غربی خوزستان را تشکیل می دهد ) تزریق شود. گاز طبیعی پارس جنوبی را می توان ( از طریق لوله و یا تانکرهای گاز طبیعی –LNG – ) به خارج صادر نمود.
وزیر نفت ایران در فبریه سال ۲۰۰۳ فاز ۲ و ۳ پروژه توسعه پارس جنوبی را رسما” افتتاح نمود. ظرفیت تولید گاز طبیعی این دو فاز ۲ میلیارد فوت و ۸۵،۰۰۰ بشکه میعانات گزارش شده است. شرکت توتال فرانسه ( همراه با گازپروم روسیه و پتروناس مالزی ) در ۲۹ سپتامبر ۱۹۹۷ قرارداد اکتشاف در پارس جنوبی و توسعه فازهای ۱ و ۲ آن را بمبلغ ۲ میلیارد دلار امضاء کردند. شرکت انی ایتالیا در جولای سال ۲۰۰۰ نیز قرارداد توسعه منطقه پارس جنوبی را برای گاز با ایران بمبلغ ۸/۳ میلیارد دلار امضاء نمود . این قرارداد بزرگترین قراردادی بود که ایران بعد از انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ با یک شرکت خارجی امضاء کرد.

جریان نفتخام
تنگه هرمز
بخش اعظمی از صادرات نفتخام خلیج فارس (۸۸%) در سال ۲۰۰۲ بوسیله نفتکش از تنگه هرمز عبور کرده است. این تنگه بین ایران و عمان قرار دارد . حدود دو پنجم نفت مورد نیاز دنیا از این پر اهمیت ترین “گلوگاه ” نفتی عبور می کند . این آبراه شامل یک کانال به عرض ۲ مایل برای رفت آمد نفتکش ها و ۲ مایل منطقه بیطرف می باشد. حذف تنگه هرمز مستلزم استفاده از مسیرهای جایگزین (درصورت امکان ) با هزینه های حمل و نقل بسیار سنگین است . این مسیرها شامل یک خط لوله شرقی – غربی با ظرفیت ۸/۴ میلیون بشکه در روز از عربستان سعودی بطرف بندر ینبو ، و خط لوله گاز طبیعی ابقیق – ینبو در طول عربستان بطرف دریای سرخ است . هر روز حدود ۶/۱۳ میلیون بشکه نفتخام از طریق تنگه هرمز به اقصی نقاط دنیا حمل می شود . این مقدار نفت از شرق بطرف آسیا ( بویژه ژاپن ،چین ، و هند ) و از غرب ( از طریق کانال سوئز، خطوط لوله سومید، یا دماغه امید نیک در افریقای جنوبی ) به اروپای غربی و امریکا منتقل می شود . مسیر دیگری که برای صادرات نفتخام عربستان مورد بررسی قرار گرفقه ، از طریق یمن بطرف خلیج عدن است .

باب المندب
انتقال نفتخام از خلیج فارس بطرف کانال سوئز و خطوط لوله سومید باید از باب المندب عبور کند. باب المندب بین جیبوتی و اریتره در افریقا ، و یمن در شبه جزیره عربستان واقع است . باب المندب دریای سرخ را از طریق خلیج عدن به دریای عربستان وصل می کند. نفتکش ها در صورت بسته شدن باب المندب نخواهند توانست خوذ را به کانال سوئز یا مجتمع خطوط لوله سومید برسانند. آن ها مجبور خواهند شد قاره افریفا را دور بزنند. دور زدن قاره افریقا مستلزم افزایش شدید هزینه حمل وصرف زمان بسیار زیادتر و نفتکش های بیشتری خواهد بود . در دسامبر سال ۱۹۹۵ بر سر جزیره هانیش بین اریتره و یمن جنگ در گرفت . این جزیره درست در شمال باب المندب قرار دارد . با کشیدن یک خط لوله از شرق به غرب می توان باب المندب را دور زد. با اینحال انتقال نفتخام بطرف جنوب که در سال ۱۹۹۷ یک میلیون بشکه در روز بود باز هم متوقف خواهد ماند. علاوه برآن بسته شدن باب المندب حمل کالاهای غیر نفتی از کانال سوئز (به غیر از تجارت محدود در منطقه دریای سرخ ) را متوقف خواهد نمود.

کانال سوئز/مجتمع خطوط لوله سومید(۳)
نفتی که از خلیج فارس می آید پس از عبور از باب المندب باید یا از کانال سوئز عبور کند یا به مجتمع خطوط لوله سومید در مصر منتقل شود. هر دو مسیر دریای سرخ و خلیج سوئز را به دریای مدیترانه وصل می کنند. هر روز حدود ۳ میلیون بشکه از نفتخام خلیج فارس از طریق کانال سوئز یا مجتمع خطوط لوله سومید به اروپا یا امریکا حمل می شود . در صورت بسته شدن کانال سوئز یا خطوط لوله سومید نفتکش ها ناچار خواهند شد دماغه جنوبی افریقا (دماغه امید نیک ) را دور بزنند که این امر مستلزم زمان بیشتر و استفاده از نفتکش های بیشتر خواهد بود.
سایر مسیرهای صادرات
در سال ۲۰۰۲ حدود ۲/۲ – ۹/۱ میلیون بشکه (۱۴%-۱۲%) از نفتخام خلیج فارس از مسیرهائی به غیر از تنگه هرمز صادر شدند. این مسیرها عبارت بودند از:
۱- از طریق خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی به بندر ینبو در دریای سرخ (با ظرفیت یک میلیون بشکه در روز)
۲- از خط لوله منطقه نفتی کرکوک در عراق به بندر سیحان در ترکیه (با ظرفیت ۸/۰ -۵/۰ میلیون بشکه در روز )
۳- از خط لوله سوریه (با ظرفیت ۲/۰ میلیون بشکه در روز)
۴- سایر مسیر های مختلف , ( مانند قاچاق با کامیون و قایق ) به مقاصد گوناگون ، از جمله مناطق کردنشین شمال عراق ،ترکیه ،اردن ،هند،و پاکستان)

واردات نفتخام کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه از خلیج فارس
واردات نفتخام امریکا از خلیج فارس در سال ۲۰۰۲ به حدود ۳/۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. این واردات در سال ۲۰۰۱ حدود ۸/۲ میلیون بشکه در روز بود. قسمت اعظم واردات نفتخام امریکا از خلیج فارس از غربستان سعودی (۶۹%) ، و پس از آن عراق (۲۰%) ،کویت (۱۰%) ، و مقدار کمی حدود ۱% از قطر و امارات متحده عربی بود. صادرات نفت عراق به امریکا در سال ۲۰۰۲ بشدت کاهش یافت و به ۴۴۲،۰۰۰ بشکه در روز رسید . این رقم در سال ۲۰۰۱ حدود ۷۹۵،۰۰۰ بشکه در روز بود. صادرات نفتخام عربستان سعودی به امریکا در سال ۲۰۰۱ روزانه ۶۶/۱ میلیون بشکه بود. که در سال ۲۰۰۲ به ۵۵/۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. بطور کلی سهم واردات امریکا از خلیج فارس که در سال ۲۰۰۱ حدود ۲۲% بود در سال ۲۰۰۲ به ۱۱% رسید.
کشورهای اروپای غربی ( که کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه – OECD — نامیده می شوند ) در سال ۲۰۰۲ بطور متوسط روزانه ۳/۲ میلیون بشکه نفتخام از خلیج فارس وارد کردند که نسبت به سال ۲۰۰۱ روزانه حدود ۴/۰ میلیون بشکه کاهش داشت. عربستان سعودی بیشترین سهم را در صادرات نفتخام (۵۱%) داشت ، پس از آن ایران (۲۷%) ، عراق ( ۱۳%) ، و کویت (۶%) قرار داشتند. میانگین واردات نفتخام ژاپن در سال ۲۰۰۲ از خلیج فارس ۹/۳ میلیون بشکه در روز بود . سهم واردات نفتخام ژاپن از خلیج فارس در سال ۲۰۰۲ نسبت به سال ۲۰۰۱ کمی افت کرد و به ۷۵% رسید . وابستگی ژاپن به واردات نفتخام خلیج فارس در سال ۱۹۸۶ ، ۵۸% بود . اما در سال های پس از آن بشدت افزایش یافت. ژاپن در سال ۲۰۰۲ حدود ۳۱% از نفتخام مورد نیاز خود را از عربستان سعودی ، ۳۰% را از امارات متحده عربی ، ۱۴% را از ایران ، ۱۳% را از کویت ، ۱۱% را از قطر و حدود ۱% را از بحرین و عراق وارد نمود.
۱- (OECD) Organization of Economic Cooperation and Development ؛ این ســزمان در سال
۱۹۴۸ بمنظور اجرای طرح مارشال برای باز سازی اروپا تأسیس شد. ابتدا فقط کشورهای اروپای غربی
در آن عضویت داشتند . اما بعدا” کشورهای خارج از اروپا به آن پیوستند.
۲- Energy Information Administration (EIA) ؛ این مؤسسه در سال ۱۹۷۴ بدنبال بحران نفتی سال
۱۹۷۳ تأسیس شد . زیر مجموعه وزارت انرژی امریکا است و وظیفه آن گرد آوری و تجزیه و تحلیل
اطلاعلت و آمار در زمینه انرژی جهت ارائه به سیاستگذاران است.
۳- Sumed Pipeline Complex ؛ مجتمع خطوط لوله سومید که خطوط لوله سوئز – مدیترانه نیز نامیده
می شود ، در مصر واقع است . این خطوط لوله ترمینال عین سوخنا در خلیج سوئز را به بندر سیدی کریر
در دریای مدیترانه وصل می کند. از این خطوط لوله بعنوان مسیر جایگزین کانال سوئز برای انتقال نفت
خلیج فارس به دریای مدیترانه استفاده می شود. اولین بار طرح این پروژه در زمان چنگ سال ۱۹۶۷
اعراب و اسرائیل که به بسته شدن کانال سوئز منجر گردید ، ریخته شد. احداث آن توسط پنج کشور ( مصر
،عربستان ، امارات متحده عربی ، کویت و قطر) در سال ۱۹۷۳ آغاز و در سال ۱۹۷۷ به پایان رسید.
این مجتمع شامل دو خط لوله با ظرفیت روزانه ۳/۲ میلیون بشکه می باشد.

( برگرفته از سایت Persian Gulf Online به نقل از سایت وزارت انرژی امریکا . در این مقاله وضعیت صادرات نفت و گاز در سال های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ از خلیج فارس مورد بررسی قرار گرفته است ).