گذری بر تاریخچه نفت

بدضعیفمتوسطخوبعالی (4٫00 از 5)
Loading...

بیش از یکصد و پنجاه سال از کشف نفت بصورت صنعتی می گذرد. در این مدت علیرغم نگرانی در مورد تأثیر منفی سوخت های فسیلی بر شرائط آب و هوائی نفت همچنان نقش مهمی در وضعیت اقتصاد جهانی ایفاء کرده است. طی دهه گذشته قیمت نفت بصورت چرخشی مسیری صعودی را پیموده و همیشه رابطه مستقیمی با وضعیت اقتصاد جهان داشته است. رونق اقتصادی باعث افزایش تقاضا برای نفت و بالا رفتن قیمت آن شده و رکود اقتصادی معمولا” در جهت عکس عمل کرده است.
اقتصادددانان بر این باورند که به ازاء هر 10 دلار کاهش در قیمت یک بشکه نفت ، نرخ رشد اقتصاد از 2/0 به 3/0 درصد افزایش می یابد. و از این طریق به صنایعی مانند هواپیمائی ، پلاستیک سازی و کود شیمیائی کمک می شود.
از سال 2005 تا کنون مصرف نفت 5 درصد کاهش یافته درحالیکه مصرف گاز طبیعی 10 درصد افزایش داشته است .

نگاه کلی

گرچه نفت همچان مهمترین منبع تأمین انرژی بحساب می آید اما شوک های انرژی در دهه های هفتاد و هشتاد میلادی اهمیت آن را کاهش دادند. این شوک ها نشان دادند که اقتصاد جهان توسعه یافته تا چه اندازه به نفت وابسته است و چقدر در برابر کاهش عرضه نفت آسیب پذیرند.
نفت در سال 1973 میزان 46 درصد از انرژی مصرفی دنیا را تأمین می کرد. این نسبت در سال 2005 به رقم 35 درصد رسید. اما نفت در حال حاضر همچنان در رأس منابع تأمین انرژی جهان قرار دارد. هم اکنون این نسبت برای ذغال سنگ 25 درصد ؛ گاز طبیعی 20 درصد ؛ و برای انرژی هسته ای 6 درصد می باشد.
مسائلی از قبیل نوسانات قیمت ، مسائل امنیت انرژی ، و نگرانی در مورد بالا رفتن دمای کره زمین باعث شده اند تا از اهمیت نفت کاسته شود.

نفت در اعماق آب ها

در آوریل سال 2005 مته یک دکل حفاری در عمق یک مایلی آب های خلیج مکزیک باعث شد تا بزرگترین لکه نفتی یعنی حدود 5 میلیون بشکه نفت در آب های این خلیج رها شود. این دکل حفاری متعلق به شرکت نفتی بریتیش پترولیوم بود این شرکت نفتی نتوانست مانع از نشت نفت شود . این فاجعه نفتی جهان را بسوی کاهش مصرف نفت سوق نداد . اما باعث ایجاد موج عظیمی در دستگاه های قانون گذاری منجر شد تا قوانینی برای فعالیت اینگونه شرکت ها وضع کنند و فعالیت آن ها را که طی چندین دهه در کنترل دولت های خارجی بوده اند ، قانونمند کنند.

خط لوله کی استون ایکس ال

طرح خط لوله کی استون ایکس ال (1 ) با بودجه 7 میلیارد دلار بطول 1700 مایل برای انتقال نفت ماسه ای کانادا به پالایشگاه های اطراف خلیج مکزیک در دست بررسی است. نفت سنگین حاصل از ماسه های قیری از طریق این خط لوله منتقل خواهد شد.
اگر خط لوله کی استون ایکس ال کشیده شود طولانی ترین خط لوله ای خواهد بود که در خارج از چین و روسیه کشیده شده است. این پروژه گامی بلند در جهت ایجاد اشتغال ، تأمین امنیت انرژی و جلوگیری از خطرات زیست محیطی خواهد بود .

سابقه تاریخی

حوضچه های نفتی از سرآغاز تمدن بشر وجود داشته اند. اما انقلاب صنعتی راه را برای دستیابی به زندگی بهتر هموار نمود.
اولین چاه تجاری نفت در سال 1859 توسط کلنل ادوین ال. دریک در تیتوسویل پنسیلوانیا (2 )حفر شد. پس از آن بسرعت چاه های دیگری در تگزاس و کالیفرنیا حفر شدند. در آن زمان از این ماده بصورت نفت سفید برای سوخت چراغ استفاده می شد.
ظهور اتومبیل در اوائل قرن بیستم باعث انقلاب در صنعت نفت شد . تقاضای بسیار بالا برای بنزین رشد سریع صنعت نفت را در سراسر دنیا بدنبال داشت . این صنعت در تمام دنیا از روسیه گرفته تا چین گسترش یافت. بیشتر میادین نفتی خاورمیانه از جمله میادین عظیم نفت عربستان تا سال های 1950 مورد اکتشاف قرار گرفتند.
صنعت نفت پس از جنگ جهانی دوم بدست شرکت های کوچک اما بسیار پرقدرت افتاد. اغلب این شرکت ها امریکائی بودند و بعدا” به هفت خواهران مشهور شدند. این شرکت ها عبارت بودند از: استاندارد اویل نیوجرسی که بعدا” به اکسان تبدیل شد ؛ رویال داچ شل که یک شرکت امریکائی هلندی بود ؛ بریتیش پترولیوم که به اختصار بی. پی. نامیده می شد ؛ استاندارد اویل نیویورک یا سوکانی که بعدا” به موبیل تبدیل شد ؛ استاندارد اویل کالیفرنیا یا سوکال که بعدا” شورون نامیده شد ؛ گلف اویل ؛ و تگزاکو(3 ).
این شرکت ها با قدرت زیادی که داشتند بر بازار نفت تسلط یافتند و قیمت های بین المللی نفت را تعیین می کردند.

اوپک و تولد ملی شدن نفت

اولین نقطه عطف در زمینه سیاست های نفتی در سال های 1960 و 1970 رخ داد. در آن زمان گسترش جنبش های استقلال طلبانه در سرتاسر افریقا و خاورمیانه به روی کار آمدن دولت های جدیدی منجر شد. این دولت ها خواهان سهم بیشتری برای منابع طبیعی خود در تجارت جهانی شدند. این تقاضا سرانجام به تأسیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک ) در سال 1960 در بغداد منجرگردید.
این دولت ها طی چندین دهه با تأسیس شرکت های ملی صنعت نفت را در کشور خود ملی و شرکت های خارجی را از کشورشان اخراج کردند.
شرکت های بین المللی در سال های 1970 به 85 درصد از ذخائر شناخته شده نفت دنیا دسترسی نا محدود داشتند. در آن سال ها کشورهای عضو بلوک شوروی سابق 14 درصد و شرکت های ملی نفت فقط یک درصد از ذخائر نفت دنیا را در کنترل خود داشتند.
اما این تصویر تا اواسط دهه قبل بکلی درهم ریخت. امروزه شرکت های نفتی بین المللی نقط به 7 در صد از ذخائر نفت دنیا دسترسی کامل دارند. اغلب این ذخائر در امریکا و دریای شمال قرار دارند. بقیه ذخائر نفت دنیا در کنترل شرکت های روسی یا شرکت های ملی نفت می باشد. این شرکت ها به سرمایه گذاران خارجی اجازه می دهند فقط دسترسی محدود به منابع تحت کنترل آن ها داشته باشند.
نفت خصوصیات منحصربفردی دارد که یافتن جایگزین برای آن را دشوار می سازد. سوخت های زیادی را نمی توان یافت که به آسانی نفت بتوان حجم قابل توجهی از آن را در بسته ای کوچک براحتی جابجا نمود. این ویژگی باعث ایجاد بخش مجزائی در صنعت حمل و نقل شده ، 64 درصد از نفت تولید شده در دنیا در این بخش جابجا می شود. بقیه نفت تولید شده در دنیا در صنایع پتروشیمی ، پلاستیک سازی ، ساختمانی و سایر صنایع مصرف می شود.
با عمل تقطیر می توان مشتقات مختلفی را از نفت جدا کرد. پالایشگاه ها می توانند با افزایش حرارت مشتقات مختلفی از قبیل سوخت هواپیما ، بنزین ، سوخت کوره ، گازوئیل ، روغن موتور ، و سپس مشتقات سنگین تر از قبیل نفت کوره ، قیر و پارافین را بدست آورند.

شوک های نفتی

در جریان جنگ اعراب و اسرائیل در سال 1973 برخی از کشورهای عربی به تلافی حمایت امریکا از اسرائیل صدور نفت به امریکا را قطع کردند.گرچه این تحریم بعد از مدت کوتاهی برداشته شد اما باعث بالا رفتن قیمت نفت شد و ثابت کرد که نفت می تواند بعنوان یک سلاح مؤثر بکار رود.
اما این سلاح دو لبه دارد و برای تولید کنندگان هم می تواند بکار برود. کشورهای مصرف کننده در پی اتخاذ سیاست های جدیدی در زمینه انرژی برآمدند. صرفه جوئی را تشویق کردند و بدنبال استفاده از سایر منابع انرژی از جمله انرژی هسته ای رفتند.
دومین شوک نفتی در اواخر دهه سال های 1970 و اوایل سال های 1980 با بروز انقلاب در ایران رخ داد. این شوک وضعیت فوق را تشدید نمود. این شوک همچنین باعث شد تا موج اکتشاف در دریای شمال و آلاسکا که منابع گسترده جدیدی در آن ها کشف شده بود ، آغاز شود.
با اینحال در اواسط سال های 1980 سقوط قیمت نفت باعث شد تا سیاست جدید در زمینه انرژی برای دو دهه به حالت تعلیق درآید.

ظهور چین

در اوایل سال های 2000 صنعت نفت با تغییر عمده دیگری مواجه شد. ظهور اقتصاد چین به این معنی بود که جهان در حال توسعه به نحو فزاینده ای بصورت یکی از مصرف کنندگان عمده نفت درمی آید.
مصرف نفت در چین بین سال های 1998 تا 2008 در جهان به رتبه سوم دست یافت. در این مدت مصرف نفت در چین به روزی 8 میلیون بشکه رسید. نرخ رشد مصرف نفت در چین در این مدت 5 برابر سایر کشورها بود.
درحال حاضر امریکا بزرگترین مصرف کننده نفت در دنیا می باشد. در سال 2008 از هر چهار بشکه نفتی که در دنیا تولید شد یک بشکه آن در امریکا به مصرف رسید. در سال 2008 از 4/84 میلیون بشکه نفت که روزانه در دنیا تولید شد 4/19 میلیون بشکه آن در امریکا مصرف شد.

نا آرامی در جهان عرب

حوادث سال 2011 در جهان عرب این حقیقت را بار دیگربوضوح نشان داد که مرکز تولید مادر تمام کالا ها یعنی نفت متزلزل است . بازار نفت مانند جهان عرب به انبار باروتی شباهت دارد که منتظر یک جرقه است.
برخی از عکس العمل بازار در برابر این ناآرامی ها متعجب شدند. دنیا تشنه نفت است . عرضه و تقاضا با یکدیگر در یک حالت تعادل شکننده هستند. ظرفیت مازاد – یعنی آن مقدار که اضافه بر تقاضا می توان تولید کرد و در حال حاضر کشورهای عضو اوپک قادر به تولید آن می باشند- در حال حاضر روزانه 5 میلیون بشکه است. اکنون مصرف روزانه 6 درصد ظرفیت مازاد تولید نفت است. جای زیادی برای کاهش عرضه وجود ندارد. اکنون سطح هشدار نسبت به سال 2008 بالاتر رفته است در آن زمان این نسبت 2 درصد بود . علاوه برآن باید به تولید نفت لیبی نیز اشاره کرد که در اثر جنگ داخلی یک میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.
جنگ در طرابلس هنوز خاتمه نیافته است . تلاش های زیادی از قبل درجهت ایجاد امنیت برای ثروت نفت لیبی بعمل آمده است . اکنون بیشتر مسائل به اتفاقاتی بستگی دارد که در آینده در خاورمیانه روی خواهد داد. قیمت نفت در اثر دو جنگ که در خلیج فارس رخ داد دچار نوسانات شدید شد.
آیا زندگی بدون نفت امکانپذیر است ؟
تا زمانی که دنیا به نفت وابسته است ترس از پایان یافتن نفت هم وجود دارد. در سال های اخیر تئوری رسیدن به ” نقطه اوج تولید نفت ” بسیار مطرح شده است . طبق این تئوری تولید نفت به بالاترین حد خود رسیده و تولیدکنندگان از این ببعد قادر نخواهند بود سطح فعلی تولید را حفظ کنند.
اما باید به این نکته توجه داشت که صنعت نفت با دستیافتن به فن آوری های جدید مانند لرزه نگاری های سه بعدی تصویری ، حفاری های افقی ، یا حفاری های عمیقتر در کف دریا ها می تواند تولید خود را افزایش دهد. بسیاری از دست اندرکاران چنین استدلال می کنند عوامل جغرافیای سیاسی که در سطح زمین دستیابی به ذخائر نفت را محدود می سازد در حفاری های زیر سطحی وجود ندارند.
بسیاری از سیاستگذاران در تلاشند تا مصرف نفت را کاهش دهند و از ایجاد گاز های گلخانه ای بکاهند. تلاش در این راه انتها ندارد. انتظار می رود جمعیت جهان طی چهار دهه آینده تا 50 درصد افزایش یابد. با چنین افزایشی در جمعیت نیاز به سوخت نیز رو به فزونی خواهد رفت.
(1 ) – Keystone Pipeline ؛ پروژه این خط لوله بطول 2763 کیلومتر و با لوله ای به قطر 36 اینچ در دست احداث می باشد. این خط لوله قرار است نفت کاندا را از آلبرتا تا جنوب امریکا منتقل کند. ظرفیت انتقال نفت از این خط لوله در مرحله اول روزانه 435،000 بشکه خواهد بود که بعدا” تا 590،000 بشکه افزایش خواهد یافت .
2- Colonel Edwin L. Drake; Titusville, Pennsylvania
3- Standard Oil of New Jersey , Exxon ; Royal Dutch Shell ; British Petroleum , BP ; Standard Oil
New York or Socony , Mobil ; Standard Oil of Socal , Chevron ; Gulf Oil ; Texaco.

( منبع نشریه New York Times بتاریخ 5 اکتبر 2011 )

نوشته های مرتبط

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *